दृढदोस्ती ‘क्वियर’ हा शब्द LGBTI-लेस्बियन (समरती-स्त्री), गे (समरती-पुरुष), बाइसेक्शुअल (उभयरती), ट्रान्सजेण्डर (किन्नर), इण्टरसेक्स (उभयिलगी) तसेच हिजरा, कोथी, पन्थी ह्यांच्यासाठी वापरला आहे. हा भारतीय समाजाकडून उपेक्षित लंगिक अल्पसंख्याक समूह आहे. कारण आपला समाज दोनच िलग ओळखतो आणि विषमिलगी नात्यांनाच वैध मानतो. क्वियर अझादी मार्च ही या उपेक्षित लैंगिक समूहाची अभिव्यक्ती आहे. हा त्यांचा आवाज, एक उत्सव किंवा एक मंच म्हणा हवं तर. क्वियर व्यक्तींच्या समान अधिकार मागणीसाठी मुंबईमध्ये वार्षकि पातळीवर पदयात्रेच्या स्वरूपात हा मार्च आयोजित करण्यात येतो.

समरतींचा संप्रदाय प्रचंड लोकसंख्येच्या आपल्या देशात लैंगिक विषयांवर उघडपणे चर्चा करणं फारसं चांगलं मानलं जात नाही, हे अर्थातच एक आश्चर्य आहे. चार पुरुषार्थामधला ‘काम’ हा एक पुरुषार्थ मानणाऱ्या ‘कामसूत्र’ ‘अनंगरंग’ यांसारख्या ग्रंथांनी कामशास्त्रात मोलाची भर घालणाऱ्याया देशात आज मात्र कामवासनेकडे एक पापवासना वा लपून-छपून करायची गोष्ट इतक्या संकुचित अर्थाने पाहिलं जात आहे ही खरोखरच खूप खेदाची गोष्ट आहे. लैंगिक विषयांसंबंधी घेतलेल्या या बंदिस्त भूमिकेमुळे, लैंगिकतेविषयीचा एखादा ‘वेगळा’ प्रश्न जेव्हा आपल्या समाजात उपस्थित होतो, तेव्हा आपण काय भूमिका घेणार हे वेगळं सांगायची आवश्यकता राहत नाही. भिन्न लैंगिकता असणाऱ्यांच्या लैंगिक प्रश्नांविषयीच जिथे इतकी बंदिस्तता असेल, तिथे समलैंगिक प्रवृत्ती असणाऱ्यांच्या प्रश्नांविषयी काय परिस्थिती असेल याची नुसती कल्पनाच केलेली बरी.

मुलाखत दीपक पंजाबी- वय २५ वर्षे जेरी- साऊथ इंडियन ख्रिश्चन कॅथलिक- वय ३० वर्षे शिक्षण- दीपक- इंग्लंडच्या युनिव्हर्सिटी ऑफ ब्रिस्टलमधून मानसशास्त्र विषयात ट.अ. जेरी- ‘कम्युनिकेशन’ विषयात अमेरिकेच्या शिकागो विद्यापीठातून ग्रॅज्युएशन केले आहे. नुकतीच एम.बी.ए.ची डिग्रीही मिळवली आहे. दीपक- घरून मानसिक समुपदेशकाचे काम करतो. जेरी- एका बहुराष्ट्रीय कंपनीत मार्केटिंग मॅनेजर म्हणून नोकरी करीत आहे.

सिनेशताब्दी ‘प्रेम’ हा फक्त दोन प्रेमी जिवांचा व्यक्तिगत प्रश्न असला तरी बेजबाबदार प्रेमसंबंध व त्यातून निर्माण होणारी अनौरस संततीची समस्या, त्या संततीचे पालन, मिळणारे संस्कार यांसारखे अनेक प्रश्न समाजाला भेडसावत असतात. चोप्रांच्या ‘धूल का फूल’ ही कथा पं. मुखराम शर्माची होती तर निर्देशन यश चोप्राजींनी केले होते. कथानक, साहीरच्या गीताने व एन. दत्तांच्या संगीताने फुलत जाते. कॉलेजच्या स्नेहसंमेलनात, महेश कपूर (राजेंद्रकुमार) व मीना (माला सिन्हा) यांच्या प्रीतीला अंकुर फुटतो. ‘जरा सोच लो, दिल लगाने से पहले, कि खोना भी पडम्ता है पाने से पहले इजमजत तो ले लो जमाने से पहले, कि तुम हुस्न को पूजना चाहते हो’’

फ्लॅशबॅक मी सिगरेट ओढायला सुरुवात केली तेव्हा पाकिटावर ‘सिगरेट ओढणं अपायकारक असतं.’ वगैरे वैधानिक सूचना नव्हती. अर्थात ती सूचना नव्हती म्हणून मी ओढायला सुरुवात केली असंही नाही. मी सिगरेट ओढणं सोडलं तेव्हा अशी सूचना होती की नाही मला आठवत नाही. कारण मला सिगरेट सोडून २३ वर्षे झाली. देवानंद त्याचं सुरय्या हे पहिलं प्रेम शेवटपर्यंत विसरला नाही, तसं माझं सिगरेटप्रेम मी विसरलेलो नाही. गेल्या २२ वर्षांत मी सिगरेट ओठात धरून शिलगवलेली नाही. साधा एक झुरकाही मारलेला नाही, पण आठवणी मी पहिल्या प्रेमपत्रासारख्या जपून ठेवल्या आहेत. परवा कुठेतरी पंडित नेहरूंचा सिगरेट शिलगावताना फोटो पाहिला आणि पुन्हा सिगरेट ओठात ठेवावीशी वाटू लागली. थोरामोठय़ांचं अनुकरण करावं असं आम्हाला लहानपणापासून सांगितलं गेलंय आणि नेहरू थोरामोठय़ांत नक्कीच मोडतात, पण त्यांची ती सिगरेट लेडी माऊंटबेटन पेटवत होती.

फिरस्ती समजायला लागतं, आपण वाचायला लागतो, सामाजिक जाणिवा जागृत होतात तशी काही ठिकाणं, काही शब्द यांच्याबद्दलचं कुतूहल जागृत व्हायला लागतं. कच्छ अशाच काही ठिकाणांपैकी, शब्दांपैकी एक. या शब्दाला कसलंसं वलय लाभलंय. आणि हेच वलय अनेकांना त्याच्याकडे आकर्षित करतं. गुजरात सरकारला हे उमगलंय म्हणूनच त्या वलयाचं चांगल्या पद्धतीने मार्केटिंग होतंय आणि त्याला प्रतिसादही खूप चांगला लाभतोय. रण फेस्टिवल, काइट फेस्टिवल, नवरात्र यांना मिळालेलं यश हे या चांगल्या मार्केटिंगचं उदाहरण आहे. या महोत्सवांच्या माध्यमातून लहानसहान गावं, कदाचित ज्या गावांमध्ये थांबून एखाद्या चहाच्या टपरीवर चहा पिण्याचाही विचार आला नसता, ती गावं कात टाकून झळाळून उठत आहेत. त्या गावांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त होतंय. या गावांमधले रंग खेडय़ापाडय़ांची आणि राज्याची, देशाचीही सीमा ओलांडून पार परदेशात जाऊन सगळ्यांना रंगवून टाकत आहेत.